DSC03278 

ΒΙΒΛΙΑ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΩΝ

Η έννοια του “βιβλίου καλλιτέχνη”, μιας έκφρασης η οποία εμφανίστηκε στο τέλος του 19ου αιώνα στην Αγγλία (artist’s book), αλλάζει με το πέρασμα του χρόνου και τη χώρα (βασικά, Αγγλία, Γαλλία και μετά το 1960 ΗΠΑ). Αν περιοριστούμε στο χαρακτικό βιβλίο καλλιτέχνη, μπορούμε να φτάσουμε σε έναν ορισμό ο οποίος περιλαμβάνει διάφορα κριτήρια. Τα πρώτα τέσσερα είναι απαραίτητα, τα άλλα συμβάλλουν στην ποιότητα του έργου. Τα χαρακτικά πρέπει να είναι αυθεντικά, τυπωμένα από την πλάκα. Αυτό το κριτήριο έχει σαν συνέπεια το επόμενο, ένα περιορισμένο τιράζ (μοναδικό αντίτυπο μέχρι και αντίτυπα λιγότερα από τα πεντακόσια, συχνά αριθμημένα, υπογραμμένα από τον χαράκτη). Πρέπει επίσης το έργο να είναι βιβλίο, δηλαδή σελίδες οι οποίες αποτελούν μια ενότητα, με ή χωρίς κείμενο. Αν υπάρχει κείμενο, είναι απαραίτητος ο διάλογος μεταξύ του συγγραφέα και του καλλιτέχνη (εικονικός διάλογος, όταν ο χαράκτης ερμηνεύει το κείμενο ενός “απόντος” συγγραφέα, πραγματικός όταν συνεργάζονται, αυτοδιάλογος όταν συγγραφέας και χαράκτης είναι το ίδιο πρόσωπο). Το κορυφαίο βιβλίο καλλιτέχνη είναι αυτό που επινοεί, γράφει (κείμενο χαραγμένο ή παραδοσιακά στοιχειοθετημένο), εικονογραφεί, σελιδοποιεί, τυπώνει και εκδίδει ο καλλιτέχνης. Μπορούν να προστεθούν και άλλα κριτήρια, τα οποία αυξάνουν την αξία του έργου: η υψηλή ποιότητα του χαρτιού και ο αριθμός των αντιτύπων.

Το καλλιτεχνικό βιβλίο Τοπο-ανάλυση της νέας χαράκτριας Ελένης Παναγίδου αποτελείται από ένα σκληρό εξώφυλλο και χαρακτικά (φιλοτεχνημένα με την τεχνική του ανάγλυφου, τυπωμένου χωρίς μελάνι) κομμένα και ενωμένα ούτως ώστε να σχηματιστεί ένα βιβλίο ακορντεόν. Ανήκει και στη σειρά έργων (με την ίδια τεχνική) Τοπο-ανάλυση. Ολόκληρο χειροποίητο, με ένα σκούρο “βουβό” εξώφυλλο, περιέχει 12 ανάγλυφα, 2 ως ταπετσαρίες και 10 σε 5 διπλές σελίδες. Αποτελεί κατ’ εξοχήν ένα βιβλίο καλλιτέχνη.

Η έκδοση του Νίκου Νικολαΐδη του Κύπριου είναι μια πρωτότυπη και πολύτιμη προσπάθεια. Για το τελευταίο του έργο, σατιρικό με έντονα καυστική διάθεση, Το Βιβλίο του Μοναχού, δημιουργεί ένα βιβλίο καλλιτέχνη : συγγραφέας και καλλιτέχνης, λιθογραφεί το σύνολο του έργου του: εξώφυλλο και οπισθόφυλλο, σελίδα τίτλου, κείμενο, διακοσμήσεις και κολοφώνα, μέχρι και το κείμενο το ίδιο, είναι λιθογραφίες σε πέτρα. Πρωτοεκδόθηκε το φθινόπωρο του 1951 σε αριθμημένα 150 αντίτυπα στη “Société L’Art Graphique” στο Κάιρο (άδετο, με σελίδες ανώμαλου σχήματος). Το αντίτυπο του Μουσείου Χαρακτικής Χαμπή είναι ένα από τα 500 αντίτυπα τα οποία αποτελούν τη δεύτερη έκδοση, το 1955, πανόμοια με την πρώτη, εκτός από το τέλος του κολοφώνα.

Πολύ εντυπωσιακή έκδοση κάνει ο Μεξικάνος νέος χαράκτης Salvador Pizarro το 1998 με το βιβλίο El Cincuate. Πρώτο του τιράζ, το αντίτυπο του Μουσείου Χαρακτικής Χαμπή αποτελείται από 10 εικόνες χαραγμένες σε λινόλεουμ. Λινογραφίες επίσης η διπλή σελίδα με τα ονόματα του καλλιτέχνη και του διορθωτή του κειμένου, το εξώφυλλο και το οπισθόφυλλο-κολοφώνας. Όλες είναι υπογραμμένες με μολύβι από τον χαράκτη. Για να εκδώσει ένα παραδοσιακό παραμύθι του Μεξικού, ο Pizarro ζωντανεύει την πιο παλιά τεχνική του τυπωμένου βιβλίου πριν από την εφεύρεση των κινητών στοιχείων, το ξυλογραφικό βιβλίο στο οποίο ήταν χαραγμένα στο ξύλο και το κείμενο και η εικόνα.

Αν και το τιράζ του βιβλίου είναι αρκετά μεγάλο (1500 αριθμημένα αντίτυπα), η Λυσιστράτη μπορεί να θεωρηθεί ως βιβλίο καλλιτέχνη. Τελευταία προσωπική έκδοση του Α. Τάσσου, περιλαμβάνει 24 έγχρωμες ξυλογραφίες σε πλάγιο ξύλο, οι οποίες χρειάστηκαν 110 διαφορετικές πλάκες για την απόδοση των χρωμάτων. Η εκτύπωση των ξυλογραφιών έγινε από την Ασπιώτη ΕΛΚΑ, από τον Μάρτη του 1976 ως τον Αύγουστο του 1978. Όλα τα αντίτυπα, είναι υπογραμμένα από τον Α. Τάσσο. Πρόκειται για μια εξαιρετική έκδοση in folio σε χαρτί Gladstonbury antique laid. Ως καλλιτεχνικός σύμβουλος του τυπογραφείου Ασπιώτη-Ελκα από το 1948, ο χαράκτης συμμετέχει άμεσα στην υλοποίηση του βιβλίου.

Το δίτομο Le Rivage des Syrtes αποτελεί την πρώτη και μοναδική εικονογραφημένη έκδοση του μυθιστορήματος του Julien Gracq, ο οποίος δε δέχτηκε άλλες εικονογραφημένες εκδόσεις. Έκδοση για βιβλιοφίλους, δεν πρόκειται κυριολεκτικά για ένα βιβλίο καλλιτέχνη, όμως ο διάλογος μεταξύ του οριενταλιστή ζωγράφου-χαράκτη και του κειμένου είναι εξαιρετικός, η έκδοση σε 175 αντίτυπα, με 50 αυθεντικές χαλκογραφίες με το καλέμι, η παραδοσιακή τυπογραφία, η ποιότητα του χαρτιού vélin de Rives, η εμφάνιση του βιβλίου, δύο τόμοι με μη ραμμένες σελίδες, σε μαλακό γκρίζο εξώφυλλο κάλυμμα και θήκες, επιτρέπουν να παρουσιάσουμε αυτή την έκδοση ανάμεσα στα βιβλία καλλιτεχνών. Το κάθε αντίτυπο φέρει το όνομα του αγοραστή και είναι υπογραμμένο από τον καλλιτέχνη. Το αντίτυπο που κατέχει το Μουσείον Χαρακτικής Χαμπή φέρει τον αριθμό LΧΧΧΙΙΙ (83) και αγοράστηκε από τον Raymond Pinchard.

Recueil pour servir la médecine tibétaine: Πολύ πρωτότυπη η έκδοση του Jean-Paul Marchal, χαράκτης και τυπογράφος, αφού τη δημιούργησε ολόκληρη σχεδόν μόνος του, εκτός από το κείμενο για την ιατρική, και τα τυπογραφικά κλισέ των παλιών θιβετιανών χαρακτικών (« για την προστασία ενός ψήγματος της Ανθρώπινης Κληρονομιάς», γράφει ο ιατρός Lobsang Wangyal). Σχεδιάζει και χαράσσει τις εικόνες (ξυλογραφίες), στοιχειοθετεί, σελιδοποιεί, τυπώνει κάθε σύνθεση στο  χειροκίνητο πιεστήριο του. Τα 50 αντίτυπα του Recueil pour servir la médecine tibétaine (Συλλογή για την εξυπηρέτηση της Θιβετιανής ιατρικής), είναι τυπωμένα σε χαρτί velin de Rives. Μια σκληρή θήκη, περιέχει μη ραμμένες, μη αριθμημένες, 36 σελίδες, μια διπλωμένη ξυλογραφία 50 εκ. / 50 εκ. και μια μεταξωτή θρησκευτική σάρπα (khata).

Τυπωμένο σε χαρτί Fabriano και αριθμημένο (AP 10/10) το 2005, με κάλυμμα και θήκη, το in folio μη ραμμένο βιβλίο Κινύρας, βασιλιάς και ιεροφάντης αποτελεί ένα καλλιτεχνικό διάλογο μεταξύ 12 ποιημάτων της Αθηνάς Χαραλαμπίδου και 12 έγχρωμων λιθογραφιών του Ανδρέα Χαραλαμπίδη, σε δίγλωσση έκδοση (ελληνικά και αγγλικά). Κάθε αντίτυπο είναι υπογραμμένο από τη συγγραφέα και τον χαράκτη και στο κάτω περιθώριο κάθε λιθογραφίας είναι τυπωμένη ανάγλυφα, η στάμπα του χαράκτη (ΑΧ). Κάθε λιθογραφία συνοδεύει ένα ποιήμα. Το βιβλίο περιέχει τα ποιήματα για τον Κινύρα, μυθικό βασιλιά, ιδρυτή της Πάφου, με διακοσμημένα πρωτογράμματα και αριθμούς σελίδων.