DSC02863

ΙΑΠΩΝΙΚΗ ΧΑΡΑΚΤΙΚΗ

Τα πρώτα χαρακτικά στην Ιαπωνία τυπώνονται τον 13ον αιώνα. Κατά τη διάρκεια του 13ου έως τον 16ου αιώνα, οι ξυλογραφίες – πάντα με θρησκευτικό θέμα – κυκλοφορούν στους ναούς και τα μοναστήρια. Κυκλοφορούν επίσης  εικονογραφημένα κείμενα και φυλαχτά (o-fuda) για τους προσκυνητές. Στις αρχές του 17ου αιώνα, όταν η Ιαπωνία μπαίνει στην περίοδο Edo, η παραγωγή χαρακτικών αλλάζει ριζικά. Οι καλλιτέχνες απεικονίζουν το “ukiyo”, δηλαδή τον “επιπλέοντα κόσμο”. Η λέξη είναι φορτωμένη με τη βουδιστική έννοια ενός κόσμου χωρίς μονιμότητα, και οι εικόνες καθρεφτίζουν την άστατη ζωή όπως εξελίσσεται μπροστά στα μάτια μας, την εφημερότητα της, τη φευγαλεότητα της. Χωρίς όμως θρησκευτικό περιεχόμενο. Από τα πρώτα έργα Ukiyo-e (“e” σημαίνει “εικόνα”) του 17ου αιώνα, οι καλλιτέχνες παριστάνουν την πυρετώδη ζωή μιας κοινωνίας που αλλάζει και τείνει προς την απόλαυση της καθημερινής ζωής. Αυτή η έννοια διασχίζει τους αιώνες και τα Ukiyo-e, αν και τα θέματα εξελίσσονται με την ιστορία, την κοινωνία και τις ασχολίες της. Η ξυλογραφία, με την ειδική τεχνική “Mokuhanga” παίζει τότε τον ρόλο της τεχνικής η οποία επιτρέπει τη φτηνή αναπαραγωγή και διάδοση των έργων των καλλιτεχνών.

Σταθερή μένει επίσης η τεχνική, μέχρι και σήμερα. Μονόχρωμες στην αρχή, οι ξυλογραφίες γίνονται έγχρωμες με την τελειοποίηση της τεχνικής από τον Suzuki Harunobu γύρω στο 1760, εκτός από την εικονογράφηση των απλών εκδόσεων βιβλίων.

Ποικίλα τα θέματα των Ukiyo-e. Τα αρχικά θέματα είναι παραστάσεις από την αστική ζωή: σκηνές διασκέδασης, αθλητές του sumo, φημισμένοι ηθοποιοί του παραδοσιακού θεάτρου Kabuki, τα θεάματα στους δρόμους, οι όμορφες κομψοντυμένες ιερόδουλες των “πράσινων σπιτιών” (οίκων ανοχής) της φημισμένης γειτονιάς Yoshiwara στο Edo (παλιά ονομασία του Τόκυο). 

Τα bijinga (ζωγραφιές όμορφων γυναικών) διανύουν τους αιώνες, μέχρι και τον 20ο αιώνα. Το ίδιο παρατηρείται για τα shunga (σεξουαλικές σκηνές) παρά την παρουσία της λογοκρισίας. Στον 18ο αιώνα το φάσμα των θεμάτων διευρύνεται με πιο εξελιγμένες σκηνές που χαρακτηρίζουν μια κοινωνία της αναψυχής, με σκηνές της καθημερινής ζωής και διασκέδασης. Με τη εφαρμογή της δυτικής προοπτικής, στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα, αρκετοί καλλιτέχνες, πέρα από θέματα που τότε άρεσαν – τη χλωρίδα και την πανίδα – φιλοτεχνούν τοπία, και αναπτύσσεται η απόδοση της καθημερινής ζωής, με στιγμιότυπα της ζωής στο σπίτι και στον δρόμο. Στο τέλος του 19ου αιώνα, με παραδοσιακά κιόλας θέματα, τα Ukiyo-e δείχνουν επίσης τη διείσδυση δυτικών στοιχείων στις παραστάσεις και επιρροή των καλλιτεχνικών ρευμάτων της Δύσης στην τεχνοτροπία των καλλιτεχνών.

Με τους Hokusai και Hiroshige, γύρω στο 1830, τα meisho-e (εικόνες διάσημων τόπων) φτάνουν σε έναν βαθμό απαράμιλλης ποιότητας. Η όψη δύο από τα σημαντικότερα γιοφύρια της τότε Edo, ιδιαίτερα του Ryōgoku – μοτίβο στο έργο του – υπάρχει σε διάφορές του σειρές από το 1831 μέχρι και την τελευταία, την κορυφαία Εκατόν όψεις της Έντο το 1856-58. Υιοθετεί σε αυτό το έργο το κάθετο σχήμα (tate), αρκετά σπάνιο για τοπία στα έργα του, ιδιαίτερα στενόμακρο. Επιλέγει επίσης ένα ασυνήθιστο καδράρισμα, με κομμάτια δύο γιοφυριών, το κέντρο του Ryōgoku και την αρχή του Μoto-Yanagi, με την πρώτη από τις γνωστές ιτιές του. Μικρές ανθρώπινες μορφές, που περπατούν στα γιοφύρια ή ασχολούνται σε βάρκες, εντεταγμένες στο μεγαλειώδες περιβάλλον τους, ζωντανεύουν την όψη σε σχήμα Ζ, με την παραδοσιακή ιαπωνική ποοπτική (bird’s eye view).

Λίγα και πολύτιμα, είναι τα αντίτυπα της πρώτης έκδοσης, προστατευμένα στις συλλογές των μουσείων και συλλεκτών, σπάνια εκτεθειμένα. Όμως, ο τρόπος με τον οποίο φιλοτεχνούνται οι ξυλογραφίες – ζωγράφος που δίνει το σχέδιο με την πένα στο εργαστήρι χαρακτικής, χαράκτες-τεχνίτες, συχνά ανώνυμοι, και τυπογράφοι οι οποίοι αναλαμβάνουν την εκτύπωση των πλακών – καθώς και το μεγάλο ενδιαφέρον τόσο των Ιαπώνων όσο και των Δυτικών για τα Ukiyo-e, προκαλούν από το 19ον αιώνα την “αυθεντική” αναπαραγωγή των ξυλογραφιών: το έργο ξανασχεδιάζεται πιστά, συνήθως με τις ίδιες διαστάσεις, οι πλάκες ξαναχαράσσονται πανομοιότυπα, και τυπώνονται με την ίδια τεχνική και τα ίδια χρώματα.

Ξεχωριστός ο χριστιανός Watanabe Sadao, ο οποίος προσεγγίζει τα θέματα του ακολουθώντας τη λαογραφική παράδοση (mingei κίνημα τέχνης) και χρησιμοποιεί την τεχνική katazome (παραδοσιακό ιαπωνικό βάψιμο υφασμάτων με στένσιλ). Στα χαρακτικά του ασχολείται αποκλειστικά με εικονογράφηση σκηνών της Αγίας Γραφής.