DSC03230

ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΑ ΒΙΒΛΙΑ

Στον 15ον αιώνα, τα πρώτα εικονογραφημένα βιβλία – τα ξυλογραφικά βιβλία – αποτελούν υπόδειγμα της στενότερης και τελειότερης ένωσης του κειμένου και της εικόνας, χαραγμένων στο ίδιο πλάγιο ξύλο. Από τα τέλη του 15oυ αιώνα, σχεδόν όλα τα εικονογραφημένα βιβλία, ξεκινώντας από τα αρχέτυπα, τυπώνονται με συνδυασμό τυπογραφίας και χαρακτικής. Ξυλογραφίες κυρίως, ενταγμένες στην τυπογραφική φόρμα, αλλά και χαλκογραφίες εκτός κειμένου. Οι δύο κλάδοι εξελίσσονται παράλληλα, με νέες τεχνικές, νέα επιτεύγματα. Οι εικόνες “περιγράφουν” ή συνοδεύουν διηγήματα, ποιήματα, μυθιστορήματα, ή ενισχύουν τα πληροφοριακά κυρίως επιστημονικά, κείμενα.

Η εικόνα στα βιβλία θεωρείται ως αυθεντικό χαρακτικό όταν παράγεται από την χαραγμένη μήτρα, όπως γίνεται μέχρι το τέλος του 18ου αιώνα. Στις αρχές του 19ου αιώνα, η στερεοτυπία, μέσο αναπαραγωγής μιας φόρμας με κείμενο και μήτρα χαρακτικής, τελειοποιείται και χρησιμοποιείται για τις εκδόσεις, οι οποίες γίνονται ολο και πιο μαζικές. Τότε το αυθεντικό χαρακτικό αρχίζει να εξαφανίζεται από τα βιβλία. Μεταγενέστερα τα μέσα αναπαραγωγής της εικόνας πολλαπλασιάζονται, μέχρι και την ψηφιακή εκτύπωση. Εικονογραφημένο βιβλίο και χαρακτική πήραν χωριστούς δρόμους. Τα λίγα βιβλία εικονογραφημένα με αυθεντικά χαρακτικά γίνονται αντικείμενα για συλλέκτες.

Διασκευασμένες σε μικρά ανεξάρτητα ποιήματα από τον Benserade, εικονογραφημένες από τους πιο διάσημους Γάλλους σχεδιαστές και χαράκτες της εποχής, ειδικά για την ηθική εκπαίδευση του Δελφίνου, τυπωμένες από το Βασιλικό Τυπογραφείο του Λουδοβίκου ΙΔ’ της Γαλλίας το 1676, οι Μεταμορφώσεις του Οβιδίου αποτελούν ένα εξαιρετικό παράδειγμα της έκδοσης εικονογραφημένων βιβλίων με αυθεντικά χαρακτικά. Εκτός από την ξυλογραφία, τυπωμένη πάνω από τα περιεχόμενα του έργου, η εικονογράφηση αποτελείται από 226 οξυγραφίες – προμετωπίδα, σελίδα τίτλου, εικόνα για κάθε ποίημα, διακόσμηση τέλους κειμένου.

Αριστούργημα της εικονογραφημένης λογοτεχνίας τον 18ον αιώνα είναι το σύγχρονο “έπος” του  Γάλλου Fénelon, Οι Περιπέτειες του Τηλεμάχου. Ολλανδική έκδοση πολυτέλειας του 1734 με χαλκογραφίες ειδικά σχεδιασμένες και τυπωμένες για την έκδοση, αποτελεί ένα υπόδειγμα της εικονογραφημένης λογοτεχνίας του 18ου αιώνα: εκτός από την εξαιρετική τυπογραφία του, ξεχωρίζει για την ποικιλία και την ποιότητα των χαρακτικών: ξυλογραφίες για διακοσμήσεις (επίτιτλες, πρωτογράμματα και διακοσμήσεις στο τέλος κεφαλαίου) και χαλκογραφίες για την προμετωπίδα, τον χάρτη του ταξιδιού του Τηλέμαχου, την προσωπογραφία του συγγραφέα, και 24 αφηγηματικές χαλκογραφίες, μία για κάθε κεφάλαιο).

Στην εξαιρετικά φιλόδοξη προσπάθεια διαφωτισμού τους, οι Denis Diderot και Jean d’Alembert και οι – ειδικοί – συνεργάτες τους εκδίδουν (1751-1766) τους 17 τόμους της Εγκυκλοπαίδειας, με βάση νέες αξίες: Ανεκτικότητα, Φύση, Επιστήμη, Πρόοδος και Ευτυχία πάνω στη Γη. Μεταξύ 1762 και 1772 κυκλοφορούν οι 11 τόμοι in 

folio στους οποίους μαζεύονται οι 2569 χαλκογραφίες οι οποίες εικονογραφούν τα λήμματα. Συνεργάτες της επιχείρησης, υπό τη διεύθυνση του Louis Jacques Goussier: συνολικά 63 ζωγράφοι και χαράκτες, εκτός από εκείνους τους καλλιτέχνες του παρελθόντος των οποίων χρησιμοποιήθηκαν έργα. Στο 2ον τόμο, 2ο μέρος, με πάνω από 200 χαλκογραφίες, υπάρχουν 25 λήμματα των οποίων τα πιο σημαντικά, με πολλές εικόνες, είναι: Κυνήγι, Χημεία, Χειρουργεία και Σχέδιο. 

Η προμετωπίδα, η οποία στάλθηκε δωρεά στους συνδρομητές μετά την έκδοση των τόμων, παριστάνει μια πολύπλοκη αλληγορική σκηνή. Κάτω από τον Ιωνικό ναό της Αλήθειας, στέκεται η Αλήθεια τυλιγμένη σε ένα πέπλο και ακτινοβολούσα με ένα φως που σκορπίζει τα σύννεφα του σκοταδισμού. Η Λογική και η Φιλοσοφία σηκώνουν και τραβούν το πέπλο. Στα πόδια της Αλήθειας η Θεολογία, γονατισμένη, παίρνει το φως από πάνω. Αριστερά, η Φαντασία και κάτω της οι αλληγορίες της ποίησης. Κάτω από την ποίηση βρίσκονται Μουσική, Ζωγραφική, Γλυπτική και Αρχιτεκτονική. Μαζεμένες κοντά στη Θεολογία, η Μνήμη, η Ιστορία (σύγχρονη και αρχαία), αμέσως κάτω η Ιστορία που γράφει, με το βιβλίο ακουμπισμένο πάνω στον Χρόνο. Κάτω από τη Θεολογία, η Γεωμετρία, η Αστρονομία και η Φυσική, πιο κάτω προς τα δεξιά η Οπτική, η Βοτανική, η Χημεία και η Γεωργία. Στο κάτω μέρος, διάφορες Τέχνες και Επαγγέλματα που βασίζονται στις Επιστήμες.

“Βίβλοςˮ για τους λιθογράφους στις αρχές του 20ου αιώνα, Η Γαλλική Λιθογραφία  του Alfred Lemercier μαζεύει το 1897 όλες τις γνώσεις για τη λιθογραφία της εποχής. Εικονογραφημένο και στο κείμενο (με κλισέ) για τα τεχνικά θέματα και εκτός κειμένου (με λιθογραφίες) για τα έργα τέχνης που δημιουργήθηκαν με τις διάφορες μεθόδους της λιθογραφίας, το βιβλίο περιέχει 33 αυθεντικές ολοσέλιδες λιθογραφίες, είτε δημιουργίες είτε αναπαραγωγές άλλων έργων τέχνης. Το σύνολο προσφέρει πλούσιες γνώσεις για όσα έχουν σχέση με την τεχνική της λιθογραφίας: λιθογραφικές πέτρες, μελάνια, χαρτιά, βερνίκια, πιεστήρια, κυλίνδρους, λιθογραφικό σχέδιο, αυτογραφία, τυπογράφο, χρωμολιθογραφία, τσιγκολιθογραφία, διάφορες φωτολιθογραφίες, ηλιογραφία και εργοστάσια που παράγουν τα υλικά και εργαλεία.

To 1870 και 1871, Cham (ψευδώνυμο του Amédée de Noé) και Honoré   Daumier σχεδιάζουν και λιθογραφούν για το σατιρικό περιοδικό του Παρισιού Le Charivari 39 μαυρόασπρες λιθογραφίες για την πολιορκία του Παρισιού από τον πρωσικό στρατό το 1870-1871. Αυτή η ρωσική έκδοση του 1920 προσφέρει 9 λιθογραφίες σε σμίκρυνση του Honoré Daumier.

Αν και η ποιότητα του είναι μέτρια στην εκτύπωση, το βιβλίο Cyprus, its ancient cities, tombs and temples του Luigi Palma di Cesnola αποτελεί σπάνιο βιβλίο για την Κύπρο, διότι εξιστορεί και μελετά – χωρίς όμως βαθειά επιστημονική αξία – τις αρχαιολογικές ανασκαφές και τις υπεξαιρέσεις αρχαιοτήτων που κάνει ο Cesnola ως πρόξενος των ΗΠΑ στην Κύπρο (1865-1877). Περιέχει πολλές εικόνες –  κλισέ από ξυλογραφίες σε όρθιο ξύλο – για τις αρχαιότητες της Κύπρου, τις οποίες το Metropolitan Museum αγόρασε από τον Cesnola.

Το 1897, στο γαλλικό περιοδικό Le Tour du Monde, κυκλοφoρεί το διήγημα του Émile Deschamps σε 6 τεύχη (03/10/17 Απρίλη και 02/09/16 Οκτώβρη 1897). Αφορά το ταξίδι του Émile Deschamps που φτάνει στην Κύπρο τον Νοέμβριο του 1892 και φεύγει το Μάρτιο του 1894. Σε συνολικά 72 σελίδες με πλούσιο εικονογραφικό περιεχόμενο, διηγείται το ταξίδι του στα μνημεία, στις πόλεις, στις παραλίες και τα βουνά, με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τα φραγκικά μνημεία και την ιστορία της Κύπρου, αλλά και για τη γεωγραφία, τη σύγχρονη ζωή των Κυπρίων (έθιμα, μεγάλες γιορτές, δοξασίες, οικονομική ζωή – δηλαδή κυρίως τη γεωργία). Η εικονογράφηση αποτελείται από φωτοξυλογραφίες σε μορφή κλισέ, από φωτογραφίες και σκαριφήματα του συγγραφέα. 

Το βιβλίο του συγγραφέα Maurice Sandoz, La maison sans fenêtres, εκδίδεται το 1949 (Eκδόσεις Pierre Seghers), σε 2500 αριθμημένα αντίτυπα τυπωμένα σε χαρτί Alfa-Marais. Πρόκειτα για ένα in 8° χαρτοδεμένο με 116 σελίδες, εικονογραφημένο με αναπαραγωγές (εκτός κειμένου) 7 σχεδίων με την πένα του Salvador Dali και κατά πάσα πιθανότητα επιχρωματισμένων από τον ίδιο τον καλλιτέχνη. Η πρώτη έκδοση του κειμένου γίνεται το 1943 και η δημιουργία της εικονογράφησης το 1946. Το αντίτυπο του Μουσείου φέρει τον αριθμό 586. Οι εικόνες, σε στενό διάλογο με το φανταστικό κείμενο, παίρνουν τον αναγνώστη στον σουρεαλιστικό κόσμο του συγγραφέα και καλλιτέχνη.