DSC02923

Η χαρακτική στην Ευρώπη 17ος αιώνας

 

Κατά τη διάρκεια του 17ου αιώνα, ο ρόλος του χαρακτικού εξαπλώνεται. Η τέχνη της χαρακτικής είναι το μέσο έκφρασης που επιλέγουν κατ’ αποκλειστικότητα ή μερικώς μεγάλοι καλλιτέχνες, όπως ο Rembrandt, ο οποίος χαράσσει περίπου 300 πλάκες. Οι οξυγραφίες του (κάποτε με βελονογραφία και καλέμι), για τις οποίες μπορεί να παρουσιάσουν μέχρι και 15 καταστάσεις, δείχνουν μια πιο ευρεία έμπνευση από τα ζωγραφικά του έργα: ιστορικά θέματα, προσωπογραφίες και αυτοπροσωπογραφίες, ρωπογραφίες (αναπαράσταση σκηνών της καθημερινότητας), τοπία, γυμνά και μερικές αλληγορίες. Τα περισσότερα όμως χαρακτικά αντιγράφουν σχέδια ή ζωγραφικά έργα, και διακοσμούν τα βιβλία καθώς και τα σπίτια. Έργα με διακοσμητικά σχέδια, ενδυμασίες των αυλικών, κυκλοφορούν σε όλη την Ευρώπη. Οι βασιλιάδες χρησιμοποιούν την τέχνη της χαρακτικής για να διαφημίσουν τα μεγαλειώδη παλάτια και τα πολεμικά και ειρηνικά έργα τους. Η Εκκλησία απευθύνεται με έντεχνα και λαϊκά χαρακτικά σε όλες τις τάξεις της κοινωνίας. Γενικά επιτρέπει τη διάδοση των ιδεών και των επιστημών. 

Ενώ η τεχνική της ξυλογραφίας μένει σχεδόν σταθερή και περιορίζεται στην εικονογράφηση φτηνών βιβλίων, πολλοί χαράκτες βελτιώνουν και διαφοροποιούν την τεχνική της χαλκογραφίας και συνδυάζουν τις μεθόδους της, ενώ η νέα μέθοδος της ξεστής χαλκογραφίας ευνοεί την απόδοση των τόνων. 

Ο διάσημος σε όλη την Ευρώπη της εποχής του χαράκτης από το Δουκάτο της Λωραίνης  Jacques Callot, φέρνει επανάσταση στην τεχνική της οξυγραφίας, χρησιμοποιώντας ένα πολύ σκληρό βερνίκι που του επιτρέπει μια εξαιρετική ακρίβεια στη γραμμή και διαδοχικά βυθίσματα στο οξύ, και ένα είδος καλεμιού (γλυφίδα – échoppe): Έτσι πετυχαίνει κάποιους τόνους και την τρισδιάστατη εμφάνιση της σκηνής που παριστάνει. Το έργο του, εμπνευσμένο από την παραμονή του στην Ιταλία, τις υπηρεσίες του στις αυλές των Μεδίκων και της Γαλλίας, αλλά και τη φαντασία και τις εμπειρίες του – θρησκεία, πολέμους και φτώχια που μαστιγώνουν τον τόπο του – αποτελείται αποκλειστικά από χαρακτικά και χαρακτηρίζεται από τη μεγάλη ποικιλία των θεμάτων, των διαστάσεων των οξυγραφιών του (από λίγα τετραγωνικά εκατοστά μέχρι 123 εκ. x 140 εκ.), την τάση του καλλιτέχνη για σκηνές με πολλά πρόσωπα, και τη λεπτότητα της γραμμής του.

Τα επιβλητικά κτήρια, οι πόλεμοι των βασιλιάδων της εποχής με πολιορκημένες πόλεις και μάχες διεγείρουν το ενδιαφέρον διάσημων χαρακτών όλης της Ευρώπης, οι οποίοι χαράσσουν χαλκογραφίες, ανεξάρτητες ή μέσα σε σειρές, με κτήρια, πόλεις και στρατιωτικές σκηνές, διαδίδοντας το μεγαλείο των δυνατών της εποχής τους.

Άλλοι ανταποκρίνονται στην επιθυμία των λαών να μάθουν για τη γεωγραφία και τις ξένες χώρες. Η χαρακτική εξυπηρετεί την έκδοση εικονογραφημένων βιβλίων με αυτή τη θεματογραφία. Ο Matthäus Merian συνεχίζει την παράδοση των ατλάντων με το πολύτομό του έργο Topographia Germaniae (πρώτη έκδοση 1642-1654) που περιέχει πάνω από 2000 όψεις μεγάλων και μικρών πόλεων, σημαντικά κάστρα και μοναστήρια, χαραγμένες με το καλέμι. Ξεχωρίζει ανάμεσα στα βιβλία με θέμα τα ταξίδια, το έργο του Φλαμανδού Cornelis de Bruijn, Reizen van Cornelis de Bruyn door de vermaardste Deelen van Klein Asia etc. (Ταξίδια του Cornelis de Bruyn στην Ανατολή...), με κείμενα και χαλκογραφίες από τα σχέδια που έκανε στην τότε οθωμανική αυτοκρατορία, από τα ελληνικά νησιά, Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη, Κύπρο, Συρία, Παλαιστίνη, μέχρι την Αίγυπτο.

Η χαρακτική που αντιγράφει άλλα έργα τέχνης κυριαρχεί στον 17ον αιώνα. Οι πιο διάσημοι δημιουργοί αντιγράφονται αμέτρητες φορές μέσα σε χαρακτικά άνισης ποιότητας. Αν μερικά αποτελούν φτωχική εκδοχή του πρωτότυπου έργου, συχνά αντίστροφα, άλλα φαίνονται αριστουργήματα, και καταφέρνουν να αποδώσουν τόσο τις λεπτομέρειες όσο και τους τόνους του έργου. Το ονομαζόμενο Τοπίο με λαουτάρη αποτελεί, εκτός από την καλλιτεχνική και τεχνική του ποιότητα, ένα καλό παράδειγμα της χαρακτικής αναπαραγωγής. Το αρχικό σχέδιο παραμένει εντελώς άγνωστο, αν και στο χαρακτικό γράφει ότι πρόκειται για έργο του Τιτσιάνο. Αλλά μήπως το πρωτότυπο είναι πράγματι για ένα από τα πολλά σχέδια του Τιτσιάνο, ή κάποιου μέλους του καλλιτεχνικού του κύκλου, ή δημιουργία του χαράκτη του ίδιου σαν τιμή στον Τιτσιάνο – υπάρχουν άλλες παρόμοιες περιπτώσεις και το πρώτο πλάνο θυμίζει περισσότερο Annibale Carracci… Διάφορα μουσεία όμως έχουν στις συλλογές τους το “αυθεντικό” χαρακτικό: Πρόκειται για την οξυγραφία του Giovanni Francesco Grimaldi, καταχωρημένη από τον Bartsch στο έργο του Le Peintre Graveur. Η οξυγραφία του Μουσείου Χαρακτικής Χαμπή – η οποία βρίσκεται και σε άλλα μουσεία, με ακριβώς τις ίδιες διαστάσεις, την ίδια ποιότητα της χάραξης, διαφέρει μόνο στο ότι είναι αντίστροφη αντιγραφή, το ότι η χαραγμένη σημείωση «Ticiano Venetia» έγινε «Titiano inv.» και το όνομα του εκδότη «Daman excudit» εξαφανίστηκε. Η χρονολόγια των δύο έργων είναι άγνωστη, αλλά και τα δύο ανήκουν στο δεύτερο τέταρτο του 17ου αιώνα. 

Τα έργα, τόσο οι δημιουγίες του χαράκτη του ίδιου, όσο και αυτά που αντιγράφουν ζωγραφικά, ακολουθούν τα ίδια καλλιτεχνικά ρεύματα με αυτά που κυριαρχούν στη ζωγραφική: οι σκηνές της Βίβλου του Ραφαήλ ανήκουν στην Ύστερη Αναγέννηση, η Θεοτόκος με το Βρέφος του Antonio Balestra συνδυάζει το ρεύμα του ροκοκό, που κυριαρχεί στην Ιταλία την εποχή του με μια προσωπική τάση προς τον κλασικισμό.

Ακολουθώντας άλλους πολλούς καλλιτέχνες οι οποίοι εμπνεύονται από την ελληνική μυθολογία, Ο Nicolas Poussin, κατ’ εξοχήν Γάλλος ζωγράφος του ρεύματος του κλασικισμού, δημιουργεί πολλά τοπία με σκηνές της αρχαίας Ελλάδας και της μυθολογίας της. Τέσσερα από αυτά (με τον Πολύφημο, τον Διογένη, τον Ορφέα και την Ευρυδίκη και έναν άνδρα σκοτωμένο από ένα φίδι) γίνονται χαρακτικά (οξυγραφίες και χαλκογραφίες με καλέμι) από τον Étienne Baudet, ο οποίος τα αφιερώνει στον Βασιλιά Λουδοβίκο ΙΔ΄. 

Το χαρακτικό Τοπίο με τον Διογένη εικονογραφεί το απόσπασμα του Διογένη Λαέρτιου, από το βιβλίο του Φιλοσόφων βίων και δογμάτων συναγωγή:  «Ένα παιδί με έχει νικήσει στην απλότητα», όταν ο Διογένης πετάει το κύπελό του βλέποντας ένα παιδί να πίνει νερό με τη χούφτα του. Μια προσωπική αναπαράσταση της αρχαίας Ελλάδας, με την πύλη της Αθήνας και πλούσιες επαύλεις σε μια πλούσια φύση – της δυτικής Ευρώπης – μικρές σκηνές με ψαράδες, φιλοσόφους που συνομιλούν... Ο χαράκτης καταφέρνει με μεγάλη επιτυχία να αποδώσει το φως και τους όγκους.