DSC03030

Η χαρακτική στην Ευρώπη 16ος αιώνας

Η πρώτη γνωστή μήτρα ξυλογραφίας από την Ευρώπη βρέθηκε στο Macon της Γαλλίας, χρονολογείται από το 1370 (η πλευρά με τον άγγελο πιο πιθανό από το 1450 περίπου). Πρόκειται για ένα ξύλο καρυδιάς, χαραγμένο στις δύο πλευρές από ανώνυμο χαράκτη. Μέρος μιας μεγαλύτερης πλάκας, παρουσιάζει στη μια πλευρά τον Εκατόνταρχο Λογγίνο δίπλα από το σταυρό και στην άλλη έναν άγγελο, πιθανό τον Άγγελο του Ευαγγελισμού. 

Η ξυλογραφία αναπτύχθηκε στον 15ο αιώνα, και ραγδαία στον 16ο αιώνα, παράλληλα με την τυπογραφία, και είχε ως πρώτο ρόλο την εικονογράφηση των βιβλίων, καθώς και τη δημιουργία τραπουλόχαρτων. Από την αρχή παρίστανε διάφορα θέματα, συχνά θρησκευτικά. Αγκαλιάζουν τη ξυλο-γραφία και μεγάλοι καλλιτέχνες οι οποίοι δημιουργούν πολύτιμα ανεξάρτητα έργα χαρακτικής, καθώς και σειρές.

Από το 1493 μέχρι και το 1526 ο πολύ διάσημος Γερμανός καλλιτέχνης Albrecht Dürer φιλοτεχνεί μεταξύ άλλων και ξυλογραφίες, οι οποίες τυπώθηκαν και αντιγράφτηκαν αμέτρητες φορές. Μετά την πρώτη σειρά του, Η Αποκάλυψη (1498), η σειρά Η ζωή της Θεοτόκου πρωτοτυπώνεται το 1511 ως λεύκωμα, με κείμενο στο πίσω μέρος των ξυλογραφιών.

Ο Marcantonio Raimondi, παράλληλα με δικές του δημιουργίες, είναι γνωστός ως ο πρώτος χαλκογράφος, ο οποίος αναπαράγει πίνακες, από το 1505, ιδιαίτερα του Raphael. Μόλις κυκλοφορούν στην Ιταλία οι ξυλογραφίες του Albrecht Dürer για τη Ζωή της Θεοτόκου, τις αντιγράφει πιστά με το καλέμι του, και με το μονόγραμμα του Albrecht Dürer. 

Τα θέματα των ανεξάρτητων χαρακτικών, των σειρών και των εικονογραφημένων βιβλίων εξελίσσονται: αν και πολλά (το 40%) παραμένουν θρησκευτικά  στις αρχές του 16ου αιώνα, εκδίδονται πολλά έργα γραμματικών, ιστορικών, φιλοσόφων, λογοτεχνών από την αρχαιότητα και τον Μεσαίωνα. Με την πρόοδο των τεχνικών της χαρακτικής, αναπτύσσεται η έκδοση βιβλίων για την ιατρική (ανατομία με ξυλογραφίες στο βιβλίο De Humani Corporis Fabrica του Andreas Vesalius), τη χειρουργική (εικονογραφημένα με ξυλογραφίες βιβλία του Ambroise Paré) και τις φυσικές επιστήμες, ιδιαίτερα, τη βοτανική.

Το αριστούργημα του Ιταλού ιατρού και βοτανολόγου Pierandrea ή Pietro Andrea Mattioli ή Matthioli, το Discorsi di M. Pietro Andrea Matthioli medico senese, ne i sei libri della materia medicinale di Pedacio Dioscoride Anazarbeο(δηλαδή τα σχόλιά του για το έργο του Διοσκουρίδη), δεν είναι απλά μια μετάφραση του έργου του Έλληνα αρχαίου ιατρού, αλλά ένα προσωπικό έργο, στο οποίο περιγράφει όλα τα φυτά που ξέρει, που ανακάλυψε ο ίδιος στα ταξίδια του και που φίλοι και συνάδελφοι του στέλλουν. Κάθε μελέτη συνοδεύεται με την εικονογράφηση του φυτού.

Η χαλκογραφία κάνει όλο και μεγαλύτερη εμφάνιση σε όλη τη διάρκεια του 16ου αιώνα, προσφέροντας πιο λεπτή και ακριβή εικόνα, ιδιαίτερα για εικόνες που απαιτούν την ακρίβεια και τις λεπτομέρειες, όπως η χαρτογραφία και οι επιστημονικές εικόνες. Το 1570 κυκλοφορεί το Theatrum Orbis Terrarum, άτλαντας της υδρογείου σφαίρας, από τον Abraham Ortelius, χαρτογράφο, χαράκτη και εκδότη, o οποίος εξασφαλίζει για την έκδοσή του τη συνεργασία του χαράκτη Frans Hogenberg. O κληρικός George Braun (1541-1622) εκδίδει, από το 1572 μέχρι το 1618, τους 6 τόμους του βιβλίου Civitates Orbis Terrarum, του οποίου οι περισσότερες χαλκογραφίες είναι έργα του Frans Hogenberg. Περιέχει 350 όψεις μεγάλων πόλεων της Ευρώπης, Αφρικής, Ασίας και Αμερικής: πανοράματα, χάρτες, απόψεις από ψηλά (bird’s-eye views).

Ο πρώτος άτλαντας που εκδίδεται, αν και ο Gerardus Mercator ξεκίνησε πριν από τη χάραξη “μοντέρνων” χαρτών, είναι το έργο του Abraham Ortelius. Μετά την πρώτη έκδοση του Theatrum το 1570, ακολουθούν 31 εμπλουτισμένες επανεκδόσεις μέχρι το 1612. Συνολικά 228 πλάκες χαράσσονται και βγαίνουν από τα πιεστήρια περίπου 873.000 αντίτυπα. 

Η πλάκα τυπώνεται μαυρόασπρα με την παράσταση και τις απομονωμένες λέξεις (βαθυτυπία), ύστερα στα κατάλληλα σημεία τυπώνονται στο ίδιο χαρτί (υψητυπία) τα κείμενα τοποθετημένα σε ειδική φόρμα, με ελαφρύτερη πίεση, καθώς και το κείμενο που βρίσκεται στην πίσω πλευρά. Μερικοί χάρτες επιχρωματίζονται με πινέλο. Το Theatrum orbis terrarum parergon. sive veteris geographiae, συνέχεια του Theatrum, αποτελεί έναν άτλαντα της αρχαίας γεωγραφίας, με κλασικά και βιβλικά θέματα.

Η τέχνη στην Αναγέννηση συνδυάζει την επιστροφή στην αρχαιότητα με τις  καινοτομίες στις τεχνικές. Οι χαράκτες βρίσκουν αστείρευτη πηγή στους αρχαίους μύθους, στην ελληνική και ρωμαϊκή λογοτεχνία, αλλά και στα αρχαία μνημεία. Και η πρόοδος στις μεθόδους της χαλκογραφίας, τους επιτρέπει να δημιουργήσουν αριστουργήματα, που αντιγράφουν τόσο σχέδια όσο και σύγχρονα ζωγραφικά έργα. 

Αν και η θρησκευτική έμπνευση, με παραδοσιακά θέματα, παραμένει κυρίαρχη στη χαρακτική, μια νέα τάση εμφανίζεται, η οποία δεν έλειπε από λίγες εικονογραφήσεις του προηγούμενου αιώνα: πολλαπλασιάζονται στον 16ον αιώνα τα χαρακτικά που συγκροτούν εικόνες με διάφορες σκηνές. Τόσο ο Jan Sadeler, χαράσσοντας τα σχέδια του  Marten de Vos σε ένα επίμηκες λεύκωμα, το Boni et mali scientia, συγκροτεί εικόνες της Βίβλου με διπλή απεικόνιση, όσο και ο Cornelis Cort, αντιγράφοντας την τοιχογραφία του Livio Agresti, παρουσιάζει δύο σκηνές των Παθών του Χριστού: Τον Μυστικό Δείπνο σε πρώτο πλάνο, και τον Νιπτήρα, πίσω από τις διάσημες μαρμάρινες σπειροειδείς κολώνες της βασιλικής του Αγίου Πέτρου στο Βατικανό, οι οποίες, κατά την παράδοση, θα προέρχονταν από τον ναό του Σολομώντα.